Malaria

Malaria

مليريا

Malaria

Malaria

مليرِيا

مليريا، موسمي يا سرءَ جو تپ، ھڪ اھڙي سنگين بيماري جيڪا ھڪ پيراسائٽي پروٽوزوا (protozoa) جنھن کي پلازموڊيا (plasmodium) سڏجي سبب پيدا ٿئي ٿي. مليريا جو روڳ اَنافِليز (anopheles) مڇرن جي چڪ رستي پکڙجي ٿو ۽ سڄي استوائي علائقي ۾ موجود ٿئي ٿو. مليريا شديد بخار ۽ ڪن حالتن ۾ موتمار پيچيدگيون پيدا ڪري بڪين، جيري، دماغ ۽ رت کي متاثر ڪري ٿي. مليريا، پلازموڊيم جون پنج اسپيشيز؛ پلازموڊيم فالسيپيريم (Plasmodium falciparum)، پلازموڊيم وائِيويڪس (Plasmodium vivax)، پلازموڊيم اووَيلي (Plasmodium ovale)، پلازموديم مَليري (Plasmodium malariae) ۽ پلازموڊيم نولِيسي (Plasmodium knowlesi) پيدا ڪن ٿيون جڏھن ڪنھن مڇر ۾ ڪنھن به قسم جي مليريا جي اسپيشيز موجود ھجي ۽ ڪنھن انسان کي چڪ پائي ٿو ته پلازموڊيا ان جي رت جي دوري ۾ داخل ٿي جيري ۽ رت جي سيلن تي حملو ڪري واڌ ڪن ٿا ته رت جا ڳاڙھا سيل ڦاٽي نوان پيراسيائيٽ خارج ڪن ٿا. انھن مان ڪي رت جي نون ڳاڙھن سيلن کي روڳين ٿا ته ٻيا واڌ ڪري وڌيڪ مڇرن کي متاثرڪن ٿا. ٻين جي ڀيٽ ۾ فالسيپيريم مليريا رت جا وڌيڪ سيل روڳي ٿي جنھن سبب گهڻو سنگين روڳ پيدا ڪري ٿي. مليريا جي نشانين ۾ بخار، ڏڪڻي ۽ سياٽو شامل ٿئي ٿو. ان سان گڏ شديد مٿي جو سور، عام اگهائي ۽ الٽي به ٿي سگهي ٿي. عام طور تي بخار ڦيرن جي صورت ۾ ھر ٻئي ڏينھن (ٻيئڙ، وائيويڪس ۽ اووَيلي جي حالت ۾) يا ھر ٽئين ڏينھن (ٽيئڙ، مليريءَ جي حالت ۾) ٿي پوي ٿو. فالسيپيريم مليريا ڪجهه ڏينھن اندر ئي موتمار ثابت ٿي سگهي ٿي. رت جا روڳيل ڳاڙھا سيل چيڙھالا ٿي، جسم جي اھم عضون جي رت نلين کي ٻنجي سگهن ٿا. تري وڌي وڃي ٿي ۽ دماغ متاثر ٿي سڪتي يا ڳڍڙين ۾ مبتلا ڪري سگهي ٿو. رت جي سيلن جي تباھي ھيمولائيٽڪ اَنيمِيا پيدا ڪري ٿي (ڏسو، anaemia, haemolytic). عام طور تي بڪيون ناڪاره ٿي پون ٿيون ۽ يرقان ٿي پوي ٿو. ابتدائي تشخيص ڊپ اسٽڪ بِلڊ ٽيسٽ (dipstick blood test) سان ڪري رت جي خوردبيني تپاس رستي پئراسائيٽ ھجڻ جي پڪ ڪري سگهجي ٿي. سواءِ فالسيپيريم جي عام طور تي مليريا جي باقي اسپيشيز لاءِ ڪلوروڪوئين (chloroquine) رستي علاج ڪجي ٿو. فالسيپيريم مليريا جو علاج ڪوئنين (quinine) ۽ ڊاڪسيسائيڪلن (doxycycline)، پروگوئنل (proguanal) ۽ ايٽوواڪيوون (atovaquone) يا آرٽيميٿر (artemether) ۽ ليوميفينٽرائين (lumefantrine) سان ڪجي ٿو. وائِيويڪس يا اووَيلي مليريا ۾ مبتلا فردن کي علاج طور لازمي طور تي پريماڪوئين (primaquine) دوا استعمال ڪرڻي پوي ٿي. شديد حالتن ۾ رت ھڻائڻ جي به ضرورت ٿي سگهي ٿي. مليريا کان بچاءَ جو دوائون ھر ان فرد کي استعمال ڪرڻ گهرجن جيڪو مليريا وارن علائقن ڏانھن سفر ڪري ٿو. ان سلسلي ۾ ڊاڪٽرن سان صلاح ڪرڻ گهرجي. ساڳي وقت مناسب ڪپڙا پائڻ ته گهرجن جيئن مڇرن جي چڪ کان بچي سگهجي ۽ مڇر ڀڄائيندڙ لوشن (جھڙوڪ: DEET) مکڻ ۽ مڇردانيون استعمال ڪرڻ به ضروري ٿين ٿيون ته جيئن مڇرن جي چڪن کان بچي سگهجي.