Insects and disease

اِن.سيڪ.ٽس ـ اينڊ ـ ڊِزيز

نسبتاً جيتن جا اھڙا ڪجهه قسم انسانن ۾ سڌيون بيماريون پيدا ڪري سگهن ٿا. ڪي انسانن جي چمڙيءَ ھيٺان يا جسم جي مٿاڇري تي پئراسائيٽ ٿي رھن ٿا (ڏسو، lice; chigo; myiasis). گهڻي تڪليف ڏيندڙ جيت، مکيون ۽ چڪ پائيندڙ جيت ٿين ٿا. مکيون، پنھنجن پيرن ۽ ٽنگن رستي انساني ڪرفتيءَ ۽ جانورن جي غلاظت مان بيماريون ڦھلائيندڙ جيوڙا کڻي کاڌن ۽ ڦٽن کي غليظ ڪن ٿيون. ڪيتريون سنگين بيماريون جيتن جي چڪن رستي پکڙجن ٿيون جن ۾ مليريا (malaria) ۽ فليرِياسس (filariasis)، سليپِنگ سِڪنيس (sleeping sickness)، لِيشمنائيسس (leishmaniasis)، اِپيڊيمڪ ٽائيفس (typhus) ۽ پليگ (plague) شامل ٿين ٿيون. مڇر، سينڊفلاءِ (sandfly) ۽ چچڙ به ييلو فيور (yellow fever)، ڊينگي (dengue) لائمي (Lyme) ۽ ڪن قسمن جون وائرسي اِنسيفيلائيٽس (encephalitis) بيماريون پکيڙين ٿا. جڏھن به ڪو جيت ڪنھن متاثر جانور يا فرد جو رت چوسي ٿو ته ان سان گڏ ان بيماريءَ جا جيوڙا به پي وڃي ٿو جيڪي ان جيت ۾ زنده رھن ٿا يا واڌ ڪن ٿا. پوءِ اھي جيوڙا ڪنھن صحتمند انسان جي جسم ۾ جيت جي چڪ پائڻ سان پڪ يا ڦولهڙين رستي چڪ واري ھنڌ جي ڀرسان گڏ ٿي وڃن ٿا. جيتن رستي پکڙجندڙ ڪيتريون بيماريون استوائي ۽ نين استوائي علائقن ۾ ٿين ٿيون ته لائمِي بيماري انگلئنڊ جي ڪن حصن ۾ به ٿئي ٿي. جيتن رستي پکڙجندڙ بيمارين کان بچڻ جو وڏو مدار مکين کي کاڌن کان پري رکڻ، جيتن جي چڪ کان پاڻ بچائڻ لاءِ مناسب ڪپڙا پائڻ ۽ جيت ڀڄائيندڙ دوائون (جھڙوڪ: DEET) استعمال ڪرڻ ۽ دنيا جي جن حصن ۾ مليريا ٿئي ٿي اتي مھارا، ڄاريون، پيسٽِيسائيڊ (pesticides) استعمال ڪرڻ سميت مليريا جي بچاءَ جون گوريون استعمال ڪرڻيون پون ٿيون.